Aldagaiak

Errealitatea ezagutu nahi dugunean, datuak bildu eta aztertu behar ditugu. Horretarako, aldagaiak erabiltzen dira.

Aldagaia

Errealitatearen analisi egokia egiteko neurtu daitekeen edozein ezaugarria. Interpretazio zuzena egiteko, aldagaiaren izaera ondo ezagutu behar da.

Datu motaren arabera

Bi bloke nagusi daude, eta bakoitzak analisi deskriptibo eta inferentzialetan erabili daitezkeen teknikak baldintzatzen ditu.

Aldagai kategorikoak

Ezaugarri kualitatiboak neurtzen dituzte; balioak kategoriak dira, ez kantitateak.

Aldagai Nominala

Ordenarik gabeko kategoria da. Ez dago hierarkiarik balioen artean. Adib.: Ikasgaia, herrialdea, generoa.

Aldagai Ordinala

Ordena logikoa dauka, baina balioen arteko tartea ez da konstantea. Adib.: Gogobetetze-maila, hezkuntza-maila.

• 📊 Nominalak

  ---

  Ordenarik gabeko kategoriak. Ez dago hierarkiarik.

  • Ikasgaia (Matematika, Historia…)
  • Generoa, herrialdea

  Deskribatzailea: frekuentzia-taulak, bar-plot

  Inferentziala: Chi-karratua

• 📈 Ordinalak

  ---

  Ordena logikoa bai, baina tarte ez-konstantea.

  • Gogobetetze-maila (1 = gutxi · 5 = asko)
  • Hezkuntza-maila (LH, DBH, Batxilergoa)

  Deskribatzailea: proportzioak, bar-plot

  Inferentziala: Chi-karratua

Aldagai zenbakizkoak

Balio kuantitatiboak dituzte; eragiketa matematikoak aplikatu daitezke.

Aldagai Diskretua

Zenbaki osoak soilik har ditzake; normalean kontaketa baten emaitza da. Adib.: Ikasle-kopurua, galdera-kopurua.

Aldagai Jarraitua

Tarte baten barruan edozein balio har dezake, desimalak barne. Adib.: Azterketa-denbora, pisua, tenperatura.

• 📊 Diskretuak

  ---

  Zenbaki osoak soilik; kontaketa baten ondorio.

  • Ikasle-kopurua klase batean
  • Galdera-kopurua test batean

  Deskribatzailea: batezbestekoa, mediana

  Inferentziala: T-test, ANOVA

• 📈 Jarraituak

  ---

  Tarte baten barruan edozein balio (desimalak barne).

  • Azterketa-denbora (minutuetan)
  • Pisua (kg), tenperatura

  Deskribatzailea: histogramak, desbideratze estandarra

  Inferentziala: korrelazioa, erregresio-analisia

Funtzioaren arabera

Aldagaiek ikerketa-ereduan betetzen duten rola ere sailkatu daiteke.

Aldagai Independentea

Menpekoan eragina izan dezakeen faktorea; ikerleak manipula dezake. "Zergatik?" galderari erantzuten dio. Adib.: Ikasketa-metodoa $(X)$.

Aldagai Menpekoa

Ikerketaren emaitza; beste aldagaiek eragiten diotena. "Zer gertatzen da?" galderari erantzuten dio. Adib.: Azterketako nota $(Y)$.

Koaldagaia

Ereduan kontrol gisa sartzen den aldagaia, efektu nagusia garbiago neurtzeko. Adib.: Aurreko ezagutzak $(C)$.

Aldagai Mediatzailea

$X$ eta $Y$ arteko harremana azaltzen duen mekanismoa. "Nola" gertatzen den erantzuten du. Adib.: Ikasketa-estrategiak $(M)$ gamifikazioaren eta notaren artean.

Aldagai Moderatzailea

$X$–$Y$ erlazioaren indarra edo norabidea aldatzen duen aldagaia. "Noiz" edo "norentzat" zehazten du. Adib.: Motibazioa $(W/Z)$.

Aldagai motak funtzioaren arabera

Aldagai mota	Zer da?	Adibidea
Menpekoa $(Y)$	Aztertzen den emaitza; beste aldagaiek eragiten diotena	Azterketako nota
Independentea $(X)$	Menpekoan eragina izan dezakeen faktorea; ikerleak manipula dezake	Ikasketa-metodoa
Koaldagaia $(C)$	Kontrolatu beharreko faktorea, emaitzak ez distortsionatzeko	Aurreko ezagutzak
Mediatzailea $(M)$	$X$ eta $Y$ arteko mekanismoa bitartekatzen duena ("nola")	Ikasketa-estrategiak
Moderatzailea $(W/Z)$	$X$–$Y$ erlazioaren indarra edo norabidea aldatzen duena ("noiz")	Motibazioa

Gako-galderak analisia diseinatzeko

1. "Zer neurtu nahi dut?" → Menpekoa $(Y)$
2. "Zerk eragiten dio?" → Independentea $(X)$
3. "Zer kontrolatu behar dut?" → Koaldagaia $(C)$
4. "Badago bitartekari bat?" → Mediatzailea $(M)$ · Moderatzailea $(W/Z)$

flowchart LR
    X["Independentea (X)\nik. metodoa"] -->|zuzenean| Y["Menpekoa (Y)\nnota"]
    X -->|bitartez| M["Mediatzailea (M)\nik. estrategiak"]
    M --> Y
    MOD(["Moderatzailea (W)\nmotibazioa"]) -. indartu/ahuldu .-> X
    K(["Koaldagaia (C)\naurreko ezagutzak"]) -. kontrolatu .-> Y

GRAL-erako oharra

Deskribatzailea: aldagai mota bakoitzak estatistiko egokia eskatzen du — batezbestekoa kategorikoentzat ez du zentzurik; horren ordez, frekuentziak eta proportzioak erabili.

Inferentziala: hipotesiek $X$ eta $Y$ arteko erlazioa zehaztu behar dute. Koaldagaiak ereduan sartu ezean, emaitzak distortsionatu daitezke.

Aldagaiak izendatzeko urrezko arauak

1. Beti letra batekin hasi

Aldagai baten izena inoiz ez da zenbaki batekin hasi behar.

❌ Okerra
1adina
2024_notak

✅ Zuzena
adina
nota_finala

Zergatik?
Programa estatistiko askok zenbaki batekin hasten diren izenak balio matematiko edo errore gisa interpreta ditzakete.

2. Espaziorik EZ erabili

Aldagaien izenetan ezin dira espazioak erabili.

❌ Okerra

ikasle adina
nota media
ikasketa orduak

✅ Zuzena

ikasle_adina
nota_media
ikasketa_orduak

💡 Irtenbidea:
Erabili beheko gidoia (_) hitzak bereizteko.

3. Ez erabili karaktere berezirik

Karaktere bereziek arazoak sor ditzakete programa estatistikoetan.

❌ Okerra

nota%
urteañ
motibazioa?
nota-finala

✅ Zuzena

nota
urtea
motibazioa
nota_finala

Saihestu bereziki:

• ñ
• azentuak (á é í ó ú)
• ikurrak (% ? ! / -)

4. Aurrizkiak (prefijoak) erabiltzea

Praktika oso gomendagarria da aurrizkiak erabiltzea, aldagaien mota identifikatzeko.

Horrela, datu-basea asko errazago interpretatzen da.

• Datu demografikoak

Aurrizkia: dem_

Adibideak:

dem_adina → ikaslearen adina
dem_sexua → ikaslearen sexua
dem_herrialdea → jatorrizko herrialdea
dem_maila → ikasketa maila edo ikasturtea

• Datu akademikoak

Aurrizkia: akad_

Adibideak:

akad_matematika_nota
akad_euskara_nota
akad_batezbestekoa
akad_ikasketa_orduak

• balorazio edo eskala aldagaiak

Aurrizkia: val_

Normalean Likert eskalak erabiltzen dira (1–5 edo 1–7).

Adibideak:

val_motibazioa
val_interesa
val_gogobetetasuna

Adibidez eskala:

Balioa	Esanahia
1	Oso baxua
2	Baxua
3	Ertaina
4	Altua
5	Oso altua

• Interbentzio aurreko eta ondorengo neurketak

Aurrizkiak:

pre_ → interbentzioaren aurretik
Post_post_ → interbentzioaren ondoren

Adibideak:

pre_matematika_nota
post_matematika_nota

pre_motibazioa
post_motibazioa

Horrela azter daiteke programa edo metodologia batek eragina izan duen ala ez.

Adibide osoa: Hezkuntza ikerketa batean erabil daitezkeen aldagaiak

[!NOTE] Adibidea Imajinatu ikerketa bat non aztertu nahi den ikasketa-metodo berri batek ikasleen errendimendua eta motibazioa hobetzen duen ala ez

-

• Aldagai demografikoak

Aldagaia	Deskribapena	Mota
dem_sexua	ikaslearen sexua	nominala
dem_adina	ikaslearen adina	zenbakizkoa
dem_herrialdea	jatorrizko herrialdea	nominala
dem_maila	ikasturtea	ordinala

• Aldagai akademikoak

Aldagaia	Deskribapena	Mota
akad_ikasketa_orduak	astean ikasten dituen orduak	zenbakizkoa
akad_matematika_nota	matematikako nota	zenbakizkoa
akad_euskara_nota	euskarako nota	zenbakizkoa
akad_batezbestekoa	batez besteko nota	zenbakizkoa

• Eskala psikopedagogikoak

Likert eskala (1-5):

Balioa	Esanahia
1	Oso desados
2	Desados
3	Neutrala
4	Ados
5	Oso ados

Aldagaiak:

val_motibazioa
val_interesa
val_autoefikazia

• Interbentzio aurretik eta ondoren

Aldagaia	Deskribapena
pre_matematika_nota	programaren aurreko nota
post_matematika_nota	programaren ondorengo nota
pre_motibazioa	motibazioa programaren aurretik
post_motibazioa	motibazioa programaren ondoren